(Foto: Ingeborg Hjalland Ulla)

Mårem og heimstaulane.

I gamal tid hadde kvar gard heimstaule. Dit drog dei med mjølkekyrne tidleg på sumaren, og så vidare til fjellstaulane når det hadde blitt beite i fjellet. På Mårem var det seks gardar. Kvar av dei hadde heimstaulen berre fem – seks kilometer lengre nord, på vestsida i Gauset. Der låg staulane etter kvarandre på rad: Torjershus, Kåteflot, Sjinover, Stuveru, Flugo (nord og sør) og Sandan.

Gjennom dei siste tohundre åra har det vore eit stort spenn når det gjeld bruken av desse staulane. I Tinnsoga og andre kjelder kan vi finne at fleire av staulane vart tekne i bruk som bustader i overbefolkingsperioden på 1800-talet. Da må vi tru at nokre av dei heller er å rekne som husmannsplassar ei tid. Det har budd folk på Kåteflot, Flugo og Stuveru. På den sistnemnde budde det folk så tidleg som i siste halvdel av 1700-talet (stadfesta i rettssaka mot mordaren Jon Fangjin). Kanskje har Stuveru opphavleg vore husmannsplass og ikkje staule. På to stader, Torjershus og Sandan, var det staulsdrift opp mot vår tid. På Torjershus heilt til tidleg på 1980-talet.

Dersom vi i vår tid ruslar ein tur i dette gamle staulsområdet, vil vi finne ut at nokså mange av dei gamle tømmerhusa framleis står, både situbu, fjøs og høyløer. Berre på Su-Flugo er alle dei opphavlege husa borte. På Sandan er det fint, med vide, flate enger ut mot Mår. Tinn Skilag bygde sin største hoppbakke her. Den var i bruk frå rundt 1950 til utpå 1970-talet. Ein av staulane skil seg markant ut, og det er Sjinover. Det er ikkje likt ein staule lenger, men har blitt ein gard. Namnet er heller ikkje der lenger, garden heiter Frøvoll. Det blir meir om Sjinover/Frøvoll i ein seinare artikkel.

Litt om stadnamna: I Kåteflot finn vi sannsynlegvis hokjønnsordet kote som tyder lita hytte sett saman med ordet for flat. Flugo er fleirtalsforma i dativ av det norrøne inkjekjønnsordet flog som tyder bratt fjellside (flogunum). I åssida ovanfor Flugo ligg det høge, stupbratte berget som vi i dag kallar Sandanberje. Det ligg der som eit stengsel like frå snaufjellet og nesten ned til Mår. Staulsnamn som endar på –hus, som Torjershus, har vi ikkje mange av her i Tinn. Dette sisteleddet er vanlegare i gardsnamn, som for eksempel Lofthus og Bakhus.

Ragnar Dybdal
Tinn Museum/Norsk Industriarbeidermuseum

Utskriftsvennlig versjon

Mogan

Landskapet i den sentrale delen av Atrå er kjenneteikna av ei skogkledd, vid flate mellom elvane Mår og Jøyst. I nordenden, på eit noko høgare nivå, ligg Atrå Handelslag, Atrå Samfunnshus og skulane. I sør når Mogan til Tinnsjå. Ordet mog (hankjønn) blir i Tinn brukt om eit flatt område med skog, i bestemt form mogen og i fleirtal moga – mogan. Det er altså eit fleirtalsnamn vi har å gjera med her. Kanskje har området hatt fleire ”delnamn” før i tida. Framleis blir den sønste delen, mot Tinnsjå, kalla Sandvenmogen. Aust for Mår, under Måremsruåsen, heiter det Mårvikmogen, men det ligg eigentleg utanfor det området vi oppfattar som Mogan.

Som nemnt er Mogan kledd av skog, særleg furu, og det er mest lyng på bakken. Grunnen er steinut, tørr og sandhaldig. Det magre jordsmonnet er nok årsaka til at det ikkje ligg gardar her. Dei gamle tinndølane kunne nok elles ha tenkt seg å ha så flate, store åkrar som det kunne ha vore her. Nokre små oppdyrka flekker har dei likevel fått til. I gamal tid låg det fire husmannsplassar på Mogan. Sandven er rett nok nemnt som underbruk under Mårem i 1661. Dei tre andre plassane hadde namnet Mogen, men den eine av dei, som høyrde til Prestegarden, vart visst tidlegare kalla Nilsbrote. Lengst i nord var det eit dyrka område til, og det heitte Storebrot. Det høyrde til Tinn Prestegard og vart brukt som eksisplass for unge menn frå Tinn som var i militæret. Staden har også vore dyrskuplass, og det har dessutan vore fotballbane her.

Det er det norrøne hankjønnsordet mór, med tydinga ”tørr, sandut slette, flat skogmark” som er opphavet til Mogan. Det har blitt til mo og i bestemt form moen i norsk skriftspråk og i dei aller fleste målføre. I Tinn har det fått denne spesielle uttalen med –g som vi også høyrer i gardsnamna Bersmogen i Atrå, Mogen på Miland, Gollemogen i Austbygde.

Det er ikkje mange stader i Noreg ein vil høyre ordet mo uttalt mog. Namnegranskarane stadfestar uttalen med –g til Numedal og Øvre Telemark. Men dette er ikkje heilt gjennomført i stadnamna. Den kjende turisthytta i nordenden av Møsvatn heiter Mogen, og ein gard i Rauland har same uttalen. Elles vil ein også finne mange gardsnamn i Øvre Telemark uttalt utan –g: Moen eller Mo’n. Slik er det i Tinn også, ein vil finne båe variantane. Både i Austbygde og i Vestfjorddalen er det ein gard som har uttalen Mo’n.

Ragnar Dybdal
Tinn Museum/Norsk Industriarbeidermuseum

Utskriftsvennlig versjon

Myrefiken – Myrefiten – eller?

På den store flata på ”vestsida” av elva nesten nederst i Husvolldalen låg det i gamal tid ein husmannsplass som høyrde til Gvåle. Etter Tinnsoga var det i ein periode to husmannsplassar her. Namnet på det oppdyrka området var Myrefykjån. Det tek seg rart ut i skrift og er eigentleg ikkje til å forstå. Rett nok kjenner vi att ordet myr (hokjønn) i det fyrste leddet, men resten er vanskeleg.

I det andre leddet finn vi det norrøne ordet fit (hokjønn). Det tyder flat eng eller slette, oftast ved vatn eller vassdrag. Ordet finst neppe i aktiv bruk i tinndialekten i dag, men det finst i mange stadnamn, særleg i stølsdalane. Nemnast kan Vigfit, Fitiset, Fiten. Men det er ikkje så enkelt å finne att dette ordet i namnet Myrefykjån.

Det norrøne ordet fit høyrde til i ei spesiell bøyingsgruppe. Det særmerkte er at det kjem inn ein –j i Genitivsforma og i alle fleirtalsformene. Den norrøne bøyinga av ordet blei da slik:

fit – fitin – fitjar – fitjarnar. Kommunenamnet Fitjar i Hordaland er altså ubestemt form fleirtal og blir skrive og uttalt heilt i samsvar med det norrøne opphavet. Så enkelt er det ikkje her austafjells. I Øvre Telemark har vi eit språkleg fenomen som heiter jamning. Akkurat i dette tilfellet er det vokalane –i- og –a- som har påverka kvarandre og blitt til –y- og –å-. Vi ser dette i det norrøne verbet lifa (= leva) som i Tinn har blitt til lyvå. Konsonantkombinasjonen –tj- har med tida fått uttalen –kj-. Resultat: Norrønt Myrafitjarnar har blitt til Myrefykjån i tinndialekten. Vi har å gjera med eit fleirtalsnamn, og tydinga må vera omtrent ”engslettene langs el. ved myra”.

Storparten av stadnamna får også ei skriftform. I Tinnsoga finn vi fylgjande: ”Myrefiken, utt. Myrefykjån. Skriveformi kan snaut vera rett.” Nei, den skriftlege forma er ikkje rett, for substantivet  ”fik” er innlånt frå tysk, og vi kjenner det i ordet ”øyrefik” for eksempel. Det er nok kj-lyden i uttalen som har gjort det freistande å skrive namnet med –k. Ei enkel oppskrift på korleis ein skal skrive dette namnet finst ikkje. Det språkhistorisk korrekte ville vera Myrefitjane, men det skjer seg heilt i forhold til tinndialekten. Meir akseptabelt kunne Myrefitan vera, med fleirtalsforma intakt. Enda enklare i eintal: Myrefiten. Det er denne forma som er brukt i 50 000-kartserien.

I dag er det bygd motorcrossenter på Myrefykjån, og stadnamnet er ofte å sjå på trykk. Det blir skrive Myrefiken, varierande med Myrfiken, for eksempel i Rjukan Arbeiderblad. Språkleg sett er skrivemåten heilt feil, men like fullt er dette den tradisjonelle skriftforma.

Ragnar Dybdal
Tinn Museum/Norsk Industriarbeidermuseum

Utskriftsvennlig versjon

(Foto: Ingeborg Hjalland Ulla)

Gauset

Dalføret som byrjar ved Mårem og går rett mot nord, heiter Gauset. Det er namnet så langt det finst gardar, det vil seia til Steinsbøle. Dalen går vidare vestover mot Hardangervidda, men her heiter han Breisetdalen. Det er vanskeleg å seia bestemt kor langt nedover namnet Gauset blir brukt. Den gamle skulekrinsen gjekk ned til Gausetbrue. Grenda Mårem ligg bestemt ikkje i Gauset. Ein stad på dei fem kilometerane mellom dei to punkta ligg grensa for namnet. Men her er det individuelle vurderingar som gjeld. Det finst ingen fasit.

Elva Mår renn gjennom dalen, så ein kunne ha venta seg namnet Mårdalen. Det ville ha vore heilt i samsvar med norsk namngivingstradisjon. Og kanskje har dalen hatt det namnet ein gong i tida. Så blei Mårdalen namnet på ein gard i øvste enden av dalen. Da kjendes det nok tungvint og forvirrande å ha det same namnet på dalen. Så fekk dalen eit nytt namn. Og det underlege skjer: Det nye namnet på dalen blir eit gardsnamn.

I dag er det elleve gardar på det store oppdyrka området som ber namnet Gausetgrænne. Solrikt er det her både sommar og vinter, og lendet er høveleg slakt. Ikkje så underleg at folk slo seg til her i den tidlege jorddyrkingsfasen. Det er sannsynleg at den fyrste garden her hadde namnet Gauset. Skriftforma ”Gautæsætre” finst i eit skinnbrev frå 1368 (Norske Gaardnavne). I det norrøne språket må det ha heitt Gautasetr. Det fyrste leddet er mannsnamnet Gaute, og setr har same språkleg opphav som verbet sitja. Det tyder ”sete” eller ”bustad”.  Gardsnamn på -setr er frå tidsrommet ca. 600 – 1050, og det er få av dei i Tinn. Namnetypen er vanleg lenger nord, ved kysten frå Sunnfjord og til og med Nordland.

Namnet på mange av dei elleve gardane i Gausetgrænne fortel at dei er skilde ut frå ein sentral gard ein gong i middelalderen. Lofthus, Nørstegard og Ormsjorden er typiske døme på dette. Rue er også eit typisk middelaldernamn. Bakke er opphavleg same type namn som Ormsjorden, skrive Backeiord i 1665. Den gamle uttalen av dette gardsnamnet må ha vore Bakkejorden, men den har blitt endra opp gjennom hundreåra. Nøyaktig kor den fyrste garden Gauset låg, er uråd å svara sikkert på. Det er truleg at han låg sentralt i grenda, om lag der som Floten og Lofthus ligg i dag.

Ragnar Dybdal
Tinn Museum/Norsk Industriarbeidermuseum

Utskriftsvennlig versjon

(Foto: Tuva Hope)

Atrå er namnet på den bygda som ligg midt i Tinn, mellom Vestfjorddalen i vest og Austbygde og Hovin i aust. Gjennom mange hundre år har dessutan namnet vore knytt til soknet og til kyrkja: Atrå sogn og Atrå kjørkje. Den gamle stavkyrkja vart innvigd av Biskop Ragnar frå Hamar ein gong mellom 1163 og 1190. Den eldste skriftforma brukt i samband med kyrkja er ”a Atrodum” frå 1368 (Norske Gaardnavne VII).

I norrøn skriftform har dette stadnamnet truleg vore ártroð. Det fyrste leddet er genitivsforma av á som tyder å, elv, og som vart uttalt å i norrønt. Det andre leddet er hokjønnsordet troð som tyder opptrakka plass. Tydinga av namnet er altså ein opptrakka stad/plass ved elva eller nær elva. Vi finn det same andreleddet i gardsnamn som Stuvetrå og Haugetrå. Ein trå eller troð var ein stad der kyr og andre husdyr stod og venta på å bli henta heim. Det var derfor det vart så mykje trokk av skarpe klauver på slike stader. Slik er det i vår tid også.

Det lange, flate jordet mellom Tinn Handverksenter og Gjøyst heiter Åtrå, med lang å og trykk på den fyrste stavinga. I gamal tid, før det vart bygd bilveg oppe på ei høg steinfylling ned mot Ulleren bru, har kanskje jordet strekt seg samanhengande heilt opp til kyrkjegardsmuren. Den gamle stavkyrkja vart altså bygd på eller svært nær ein åker eller eit jorde som den gong bar namnet Ártroð. Det vart namnet på kyrkja, på soknet og på bygda. Husdyra som stod og venta på den lange sletta nede ved Gjøyst, må ha høyrt heime på garden Lisland. Etter namnet å dømme har denne garden blitt grunnlagd i vikingtida, det vil seia på 7 – 800-talet. Dette er den eine forklaringa. Ei anna forklaring er at Ártroð var det gamle namnet på den garden der dei bygde stavkyrkja. Denne garden vart sidan heitande Prestegarden eller Tinn prestegard (Norsk stadnamnleksikon og Norske Gaardnavne VII).

Uttalen av namnet Åtrå endra seg til Atrå, med kort a og trykk på den fyrste stavinga, eigentleg seier vi Attrå. Danske prestar og embetsmenn hadde ofte vanskar med å finne skriftleg uttrykk for stadnamn som dei høyrde uttalt her i Norge. Overgangen frå å til a i bygdenamnet vårt har nok helst samanheng med ein tidleg dansk skrivemåte.

Ragnar Dybdal
Tinn Museum/Norsk Industriarbeidermuseum

Utskriftsvennlig versjon

Atrå i morgo vil i 2012 presentere ein serie av stadnamn i Atrå. Det blir ein liten artikkel om eit stadnamn kvar månad på heimesida. Med fotografi frå staden.

Stadnamngransking er ein disiplin innan språkvitskapen. Vi menneske er nysgjerrige, vi vil gjerne ha ei forklaring på alt. Kva tyder det når det ein stad heiter Pinsla? Har nokon blitt pint der? Til døde? Namnegranskarane må ofte langt tilbake i tid for å finne svar. Svært ofte til det gamle språket her i landet, norrønt. Norrønt var talespråket i Noreg frå ca. 700 e. Kr. til ca 1350. Nokre gonger må dei leite etter språkstoff som er enda eldre, i det eldgamle germanske fellesspråket – grunnlaget for norsk, engelsk, nederlandsk og mange andre språk.

Stadnamn kan vera så mangt. Namnet på ein bekk, ei slette, ein veg, ei samling av hus, ein stein. Nokre namn er gamle, som for eksempel Tinn, men andre kan vera av ny dato, som Pobedasvingen. Nokre få namn har det til no vore uråd å finne forklaring på. Eit slikt er gardsnamnet Sålar. Og det er så mange stadnamn. Berre i Atrå kjem vi opp i fleire tusen.

I artiklane vil stadnamna vera skrivne i kursiv. Det er for å markere dei i forhold til annan tekst og dessutan for å koma så nær uttalen som råd. Vi skriv Gjøystdalbygde, men uttaler det Jøystabygde. På kart står det Graveidet, men tinndølar uttaler det Gravøyn. Til kvar artikkel vil det fylgje eit fotografi. Fotografane som er engasjerte i denne serien er Ingeborg Ulla og Tuva Hope.

Ragnar Dybdal
Norsk Industriarbeidermuseum/Tinn Museum

Utskriftsvennlig versjon

Husk fristen for å levere inn Tinndølneta er 15. Desember! Lykke Til!

Utskriftsvennlig versjon